БиблиотекаНовостиРазноеНавошта сучаснаму чалавеку крытычнае мысленне?

Навошта сучаснаму чалавеку крытычнае мысленне?

Цікавы эксперымент правёў былы настаўнік англійскай мовы з Кентукі Тэры Хейк. Ён прапанаваў вучням 8—9 класаў адказаць на адно пытанне: «Як сучасныя раманы характарызуюць чалавецтва?» А затым са здзіўленнем назіраў, як школьнікі, не раздумваючы, звярнуліся за адказам да Google. Прычым задалі «гуглу» толькі што пачутае ад дарослага пытанне даслоўна...

Пэўны час таму Тэры Хейк пакінуў выкладанне ў школе, каб запусціць кампанію Teach Thought, якая стварае кантэнт для падтрымкі інавацыйнага выкладання і навучання. На яго погляд, у інтэрнэта — велізарны адукацыйны патэнцыял, але настаўнікі павінны перабудавацца і перастаць проста выдаваць сваім вучням інфармацыю (яна і так сёння даступная ў сеціве), а замест гэтага сфакусіравацца на развіцці ў вучняў крытычнага мыслення.

«Нам уласцівая ілюзія, што мы нешта разумеем толькі таму, што «загуглілі» гэта. І замест таго, каб «патаптацца» вакол новай інфармацыі, паглыбіцца ў яе як след, рухаемся далей  — да наступнага паняцця або ідэі», — кажа Хейк. Адна з яго рэкамендацый настаўнікам — задаваць пытанні такім чынам, каб Google толькі дапамагаў стварыць адказ, а не падаваў яго за пару клікаў. «Паспрабуйце прапанаваць ім паразважаць над «вялікімі» пытаннямі, якія не маюць канкрэтных адказаў. У гугл-цэнтрычным свеце мае сэнс вярнуцца да класічнай чалавечай практыкі назірання, вывучэння і выказвання здагадкі», — раіць Хейк.

Крытычнае мысленне і выкарыстанне стратэгій актыўнага навучання аказаліся ў цэнтры ўвагі ўдзельнікаў міжнароднага навукова-практычнага семінара, які прайшоў у Акадэміі паслядыпломнай адукацыі (АПА) і сабраў педагогаў з 11 краін: Балгарыі, Венгрыі, Латвіі, Партугаліі, Польшчы, Румыніі, Сербіі, Славеніі, Турцыі, Францыі, Эстоніі і Беларусі. Мерапрыемства праводзілася ў рамках праграмы прафесійных абменаў і павышэння кваліфікацыі Савета Еўропы «Pestalozzі» пры садзейнічанні Міністэрства адукацыі. «Чаму вучыць і як вучыць у ХХІ стагоддзі?» — гэта пытанне гучала рэфрэнам.

Знайсці кветку ў джунглях?

— Вызначэнне новых падыходаў да адукацыі хвалюе практычна ўсю сусветную супольнасць. Якімі якасцямі і кампетэнцыямі павінны валодаць вучні, каб быць паспяховымі ў сучасным зменлівым інфармацыйным грамадстве? — разважае кіраўнік Цэнтра прафесійнага развіцця і інавацыйнай адукацыі Акадэміі паслядыпломнай адукацыі Алена Радзевіч. — Англійскі пісьменнік-фантаст Ніл Гейман у сваім артыкуле «Чаму наша будучыня залежыць ад чытання?» выказаў наступную думку: «Інфармацыя мае кошт, а правільная інфармацыя неацэнная. На працягу ўсёй гісторыі чалавецтва мы жылі ў часы недахопу інфармацыі. Яна была каштоўнай рэччу. І тыя, хто валодалі ёю, маглі разлічваць на ўзнагароджанне. У апошнія гады мы адышлі ад недахопу інфармацыі і падышлі да перанасычэння ёю. Зараз задача не ў тым, каб знайсці рэдкую кветку ў пустыні, а ў тым, каб адшукаць канкрэтную расліну ў джунглях. Нам патрэбная дапамога ў навігацыі, каб знайсці сярод гэтай інфармацыі тое, што нам сапраўды трэба».

Праблемныя пытанні ўзнікаюць і праз супярэчнасць паміж патрабаваннем сучаснага грамадства да якасна новага навучання і нежаданнем многіх настаўнікаў адыходзіць ад стэрэатыпаў, змяняць традыцыйныя педагагічныя падыходы і свае звычкі. Сучасная адукацыя будуецца не вакол фігуры настаўніка, а вакол фігуры вучня. Педагог перастаў быць адзінай крыніцай інфармацыі ў класе, а вучні больш не з'яўляюцца пасіўнымі слухачамі. І чым хутчэй педагогі гэта зразумеюць, тым лепш. Мы ўсе стаім перад праблемай выбару інфармацыі. У гэтай сітуацыі патрабуецца ўменне не толькі яе здабыць, але і асэнсаваць, і крытычна ацаніць. Атрымліваючы новую порцыю інфармацыі, вучні павінны навучыцца разглядаць яе з розных пазіцый, рабіць высновы адносна яе дакладнасці і каштоўнасці.

Чытаю і не разумею

Дарэчы, расійскія навукоўцы б'юць трывогу: здольнасць разумець тэксты, крытычна ацэньваць прадастаўленую ім інфармацыю дэманструюць толькі 2% расійскіх навучэнцаў. Не лепшая сітуацыя назіраецца і ў іншых краінах, прычым не толькі сярод падрастаючага пакалення. Няздольнасць чытаць вялікія тэксты, аналізаваць і пераўтвараць інфармацыю — ужо не прагнозы фантастаў, а рэальнасць, у якой жывуць нашы дзеці. Пра функцыянальную непісьменнасць пачалі задумвацца на Захадзе прыблізна ў 80-я гады ХХ стагоддзя. Яе з'яўленне ў развітых заходніх краінах супала з пераходам да інфармацыйнага грамадства.

Людзі, якія церпяць ад функцыянальнай непісьменнасці, пазнаюць словы, але не «бачаць» тэкст, не ўмеюць знаходзіць у ім мастацкі сэнс ці тэхнічную карысць. Некаторыя даследчыкі лічаць, што функцыянальная непісьменнасць нават горшая за звычайную, паколькі ўказвае на глыбокія парушэнні ў механізмах мыслення, увагі і памяці.

— Сёння важна, каб вучань не толькі ведаў, як «гугліць», але і ўмеў ацаніць атрыманае і прыняць правільнае рашэнне. Гэта можна лічыць адной з самых актуальных адукацыйных задач, — тлумачыць Алена Радзевіч. — Гаворачы аб крытычным мысленні, многія часта робяць памылку, прымаючы яго за прадмет, які павінен выкладацца ў школе, або за набор навыкаў і метадаў, якія можна выпрацаваць і прымяніць. А калі гэта не так. Што ж такое крытычнае мысленне? Паводле амерыканскага псіхолага Даяны Халперн, гэта гатоўнасць да планавання, гнуткасць, імкненне выпраўляць свае памылкі, усведамленне і аналіз уласных разважанняў, пошук кампрамісных рашэнняў.

Выкарыстанне разнастайнай медыяінфармацыі на школьных уроках дазваляе навучыць выяўленню схаваных у ёй сэнсаў, разуменню светапоглядаў аўтара. На такіх матэрыялах вельмі зручна навучаць школьнікаў аргументацыі ўласных выказванняў і фарміраваць уменне не толькі слухаць, але і чуць апанента, адным словам развіваць крытычнае мысленне.

— На ўроку вучні могуць адпрацоўваць тэхналогію пошуку інфармацыі, работу з бібліятэчнымі каталогамі, гіпертэкставымі пошукавымі сістэмамі. Роля настаўніка — накіроўваць работу навучэнцаў, вучыць іх граматна складаць пошукавыя запыты, падбіраць ключавыя словы і г.д. Уменне крытычна ацэньваць інфармацыю дапаможа падрастаючаму пакаленню арыентавацца ў інфармацыйных патоках, выпрацоўваць устойлівасць да медыяманіпуляцый і прымаць незалежныя прадуманыя рашэнні, — падкрэслівае спецыяліст. — Педагогам, якія адважацца адказаць на выклікі сучаснага інфармацыйнага свету, прыйдзецца працаваць побач з тымі, хто не хоча нічога змяняць. Гэта зробіць іх працу больш складанай, але ад гэтага не менш удзячнай і важнай.

Калі не ведаеш, куды плыць?

Прафесар кафедры педагогікі і менеджменту адукацыі АПА, кандыдат педагагічных навук, дацэнт Мікалай Запрудскі спыніўся на такой новай стратэгіі навучання, як актыўная ацэнка. Яна прымяняецца настаўнікамі ўжо ў многіх краінах свету.

— У Еўропе гэта тэхналогія вядомая пад назвай Formatіve Assessment, а беларускія педагогі назвалі яе АА (актыўная ацэнка). Практыка сведчыць, што менавіта гэта стратэгія навучання дае найбольшы адукацыйны эфект, — падкрэслівае Мікалай Запрудскі. — Для педагога актыўная ацэнка — гэта прыняцце іншай уласнай прафесійнай пазіцыі і сваёй ролі на ўроку. Акрамя таго, гэта разуменне іншай, самастойнай пазіцыі вучня. Усё навучанне ў межах актыўнай ацэнкі пранізана зваротнай сувяззю: ад настаўніка да вучня, ад настаўніка да бацькоў, ад вучня да другога вучня, ад вучня да бацькоў. Навучэнцы маюць магчымасць пастаянна бачыць і разумець свае поспехі, разумець свае памылкі і працаваць над імі. Актыўная ацэнка падказвае, у якім кірунку ім рухацца далей, матывуе і прымушае браць на сябе адказнасць за сваё навучанне.

Як адзначае Мікалай Запрудскі, пры традыцыйнай практыцы мэты ўрока фармулюе выключна настаўнік, а вучні тут — толькі «матэрыял», з якім ён працуе. Галоўнае  — работа настаўніка, як рытуал, напісаны ім план, а вынік урока мае другаснае значэнне.

— Мэта павінна быць не толькі ў настаўніка, але і ў вучняў. Нездарма Сенека казаў: «Калі вы не ведаеце, куды плысці, ні адзін вецер не будзе вам спадарожным». Тое ж і з вучнем, які пачуў толькі тэму ўрока, але не ведае яго мэты, не ведае, што павінен вывучыць і навошта. Калі адкрыем яму таямніцу, навошта мы вучымся, ён стане нашым саюзнікам. Галоўнае — не перабраць з высокімі чаканнямі ў дачыненні да вучняў, бо мэта можа ператварыцца ў мару, — папярэджвае прафесар. — Мэту можна параўнаць з цаглінкай, з якой складаецца будынак пад назвай «урок», але калі мэта не адпавядае заяўленым патрабаванням, яна падобна да цаглінкі, пакладзенай наўскос.

Пры актыўнай ацэнцы ў вучня няма залежнасці ад адзнакі. Адна са стратэгій АА — вучымся на памылках. Калі педагог дае магчымасць памыляцца, істотна змяняюцца паводзіны вучняў, яны смялей пачынаюць выказвацца, дзяліцца цікавымі ідэямі, задаваць пытанні, агучваць гіпотэзы. Настаўнік — не кантралёр, а партнер у працэсе навучання.

Правіла непадымання рукі


Сапраўднае мастацтва — уменне задаваць на ўроку пытанні. Педагог павінен прадумаць ключавое пытанне, на якое на працягу 45 хвілін навучэнцы будуць шукаць адказ. Гэта той «кручок», які чапляе ўвагу вучня і не адпускае, пакуль задача не будзе вырашана.

Мікалай Запрудскі раіць педагогам больш шырока прымяняць адкрытыя пытанні, пытанні, якія правакуюць дыскусію, ствараюць праблемную сітуацыю.

— Пытайцеся не пра тое, што называецца цывілізацыяй, а, напрыклад, які сэнс вучань укладвае ў гэта паняцце. Скажам, замест пытання пра пабудову цвёрдых цел карысна пацікавіцца, чым абумоўлена менавіта такая іх пабудова. Самы эфектыўны спосаб заахвоціць вучняў думаць — гэта задаваць ім стымулюючыя пытанні.

Цікавае назіранне: дзеці, якія да школы ахвотна распытваюць бацькоў і выхавальнікаў пра ўсё, што яны бачаць, страчваюць такую цікаўнасць у школе. Чаму? Магчыма, гэта вынік таго, што інфармацыю яны атрымліваюць раней, чым паспяваюць ёю зацікавіцца? Да таго ж педагог, часцей за ўсё, не пакідае ім часу на развагі і роздум. На пытанне «Як доўга чакаеце адказу?» большасць настаўнікаў прызнаюцца, што некалькі секунд — да першай узнятай рукі.

Бадай што самае нязвыклае для беларускіх педагогаў у тэхналогіі актыўнай ацэнкі — гэта правіла непадымання рукі, якое змяншае для вучняў верагоднасць адседзецца, так бы мовіць, у глядзельнай зале, нават калі ідзе работа ў групе. Бо як толькі хтосьці падымае руку, то менш хуткія і паспяховыя вучні адразу спыняюць пошук адказу на пытанне. Прычым па тэхналогіі актыўнай ацэнкі таго, хто будзе адказваць, вызначае не педагог, а лёсаванне, напрыклад, з дапамогай палосак з імёнамі. Выклікаць любога вучня могуць у любы час, таму заўсёды трэба быць гатовым да адказу. Ёсць у гэтым і яшчэ адзін вялікі плюс — канкурэнцыя ў класе змяняецца на супрацоўніцтва.

***

І напрыканцы яшчэ адна акалічнасць, якую давядзецца ўлічваць, выхоўваючы пакаленне «гугл». Шматлікія даследаванні паказваюць, што калі людзі ведаюць, што ў іх ёсць кругласутачны доступ да інфармацыі, яны хутчэй спрабуюць запомніць, дзе і як знайсці гэтую інфармацыю, чым унікнуць у саму яе сутнасць. Навошта запамінаць даты дзён нараджэння сяброў, калі іх можна знайсці ў сацыяльных сетках? Але ёсць і іншае меркаванне: лёгкі доступ да любой інфармацыі вызваляе ў нашым мозгу большую прастору для заняткаў творчай дзейнасцю, з чым папярэднім пакаленням не так шанцавала. Адным словам, дыскусіі працягваюцца...

Прыклады ключавых пытанняў на ўроку:

   Што агульнага паміж скланеннем лічэбнікаў і дзіцячым канструктарам?
   Першая сусветная вайна — выпадковасць ці заканамернаць?
   Чаму тое, што выводзіцца з арганізма, не падобнае да таго, што ім спажываецца?
   Ці можна зрабіць так, каб вада кіпела толькі ў палове пасудзіны?
   Як вы разумееце надпіс на пакеце з малаком «Тлустасць 3,6 працэнта»?
   Салёнасць Балтыйскага мора складае 0,76%. Колькі вады трэба выпарыць, каб атрымаць кілаграм солі?
   Якімі аргументамі можа даказаць ці аспрэчыць сцвярджэнне, што шкло не раствараецца?

Надзея НІКАЛАЕВА, «Звязда»
Вы можете прислать нам свой вопрос. Для этого необходимо зарегистрироваться на сайте.