Знакамітыя асобы

Еўфрасіння Полацкая (свецкае імя Прадслава; каля 1101–1173) – полацкая князёўна, асветніца, ігумення манастыра св. Спаса ў Полацку. Дасягнуўшы паўналецця (12 гадоў), адмовілася ад дынастычнага шлюбу і пайшла ў манастыр.

Першая жанчына, прылічаная рускай праваслаўнай царквой да ліку святых. Пабудавала на свае сродкі дзве царквы ў Полацку, заснавала жаночы і мужчынскі манастыры. Увайшла ў гісторыю як выбітная асветніца.

У канцы жыцця ажыццявіла паломніцтва ў Іерусалім. Захаваліся царкоўныя спевы аб Еўфрасінні Полацкай. Адзіная крыніца біяграфічных звестак пра яе – Жыццё Ефрасінні Полацкай, у якім услаўляецца яе імкненне да ведаў.

Сваю асветніцкую дзейнасць Еўфрасіння Полацкая пачала яшчэ ў раннія гады як перапісчык кніг. Для арганізацыі гэтай справы ў Полацку меліся неабходныя перадумовы – бібліятэка Сафійскага сабора была адной з найбагацейшых на Русі. Частка перапісаных Еўфрасінняй і яе паплечнікамі кніг пасля склала аснову бібліятэкі створанага ёю кляштара. У той жа час яна пачынае займацца і напісаннем уласных літаратурных твораў.

У наступныя перыяды жыцця Ефрасінні Полацкай яе асветніцкая дзейнасць атрымлівае новы змест. Яна фактычна паклала пачатак ажыццяўленню шырокай адукацыі народа, з яе імем звязана ўзнікненне на беларускай зямлі першых школ і вучылішчаў. Стварыўшы недалёка ад Полацка ў вёсцы Сяльцо жаночы манастыр, яна не толькі вылучыла ідэю ўсеагульнай адукацыі жанчын, але і распачала практычныя дзеянні па яе рэалізацыі – зрабіла навучанне грамаце адной з галоўных абавязкаў манашак. У манастырах, заснаваных Еўфрасінняй Полацкай, дзейнічалі бібліятэкі, вучылішчы, скрыпторыі, а таксама гасцініцы і дзівапрыёмніцы. Грамаце навучалі не толькі манашак, але і ўсіх жадаючых вучыцца свецкіх жанчын.

Палачанка заклікала людзей да міру і згоды, палымяна пратэставала супраць братазабойчых усобіц, адстойвала неабходнасць яднання ўсходнеславянскіх земляў перад знешняй пагрозай.

Сваёй асветніцкай дзейнасцю Еўфрасіння спрыяла выхаванню ў насельніцтва патрыятычных пачуццяў, развіццю дзяржаўнасці ў жыцці славянскіх плямён.

Кірыла Тураўскі (каля 1113–1190) – царкоўны дзеяч, пісьменнік, прапаведнік. Нарадзіўся і выхоўваўся ў горадзе Тураве ў багатай сям'і, атрымаў выдатную па тым часе адукацыю.

У 1161 годзе стаў біскупам тураўскім. Прылічаны царквой да ліку святых. Набыў сабе славу як бліскучы стыліст і аратар, па праве лічыцца найлепшым мысляром і аратарам Кіеўскай Русі.

Ні па аб'ёме пакінутай літаратурнай спадчыны, ні па папулярнасці і аўтарытэце яму не было роўных сярод сучаснікаў. На працягу многіх стагоддзяў творы Кірылы Тураўскага карысталіся вялікай папулярнасцю на ўсходнеславянскіх землях. Яны з'яўляюцца гонарам і здабыткам не толькі беларускай і ўсходнеславянскай, але і ўсёй славянскай культуры.

Асноўная тэма літаратурнай спадчыны Кірылы Тураўскага – чалавек. Паводле яго ўяўленняў чалавек ёсць цэнтр светабудовы, вянок усяго тварэння. Дзеля чалавека стварыў Бог неба і зямлю, сонца і месяц, рэкі і пустыні з усімі іх насельнікамі. Аднак сам чалавек з прычыны сваёй цялеснасці і самаўладнасці асуджаны на грахоўнасць. Кірыла Тураўскі заклікае людзей устаць на шлях ачышчэння.

Сам Кірыла Тураўскі паўстае як чалавек высокай маральнасці, абаронца пакутнікаў, слабых і бяздольных, што імпанавала простаму люду. Мысляр займае актыўную грамадскую пазіцыю. Ён асуджае паклёп, крыўду, ганарыстасць, зайздрасць, гнеў, гвалт, скупасць, хабарніцтва, брыдкаслоўе, злапамятнасць і многія іншыя чалавечыя заганы.

Мікалай Гусоўскі (каля 1470 – пасля 1533) – паэт-гуманіст, прадстаўнік паэзіі эпохі Адраджэння. Нарадзіўся ў Гусаве – адным з беларускіх паселішчаў Вялікага Княства Літоўскага. Мяркуюць, што бацька ягоны быў паляўнічым. Адукацыю атрымаў у адной з мясцовых кафедральных або царкоўнапрыходскіх школ, а паглыбляў веды ў Вільні, Польшчы і Італіі. Як чалавек высокай культуры паэт атрымаў доступ да двара вялікага князя. Пасля яго сталі прыцягваць для выканання важных дзяржаўных даручэнняў у складзе пасольскіх місій. Так паэт аказаўся ў Італіі, дзе вывучаў краіну, яе мову, культуру. Такім чынам, у цэнтры самай высокай і перадавой на той час культуры канчаткова фарміруюцца светапогляд і творчая індывідуальнасць Гусоўскага. У Рыме ён піша на лацінскай мове свой геніяльны твор «Песня пра зубра».

Гуманістычны ідэал найбольш поўна адбіў у сваёй творчасці Мікалай Гусоўскі. Змест яго твора «Песня пра зубра» адрозніваецца глыбокім філасофскім і сацыяльным гучаннем, у ім выразна праяўляецца вера ў дзейнага, гарманічна развітога, духоўна і фізічна дасканалага чалавека.

Мікалай Гусоўскі блізкі сучаснаму чытачу сваёй гарачай прыхільнасцю да ідэй міру, сяброўства і яднання народаў. Ён прызнаваў высакароднымі і законнымі абарончыя войны, але лічыў злачыннай і пагарджанай справай вайны захопніцкія і міжусобныя.

Францыск Скарына (каля 1490 – каля 1551) – беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар, асветнік-гуманіст, пісьменнік, вучоны-медык. Нарадзіўся ў Полацку ў сям'і купца. Першапачатковую адукацыю атрымаў у Полацку. Тут і ў Вільні, сталіцы ВКЛ, працягнуў навучанне, авалодаў латынню. Вучыўся ў Кракаўскім універсітэце, дзе атрымаў ступень бакалаўра філасофіі. У Падуанскім універсітэце (Італія) атрымаў ступень доктара медыцыны. Падарожнічаў па краінах Еўропы, набыў агульнаеўрапейскую вядомасць. У Празе стварыў першае ў гісторыі беларускае выдавецтва. Там жа выдаў 23 кнігі Бібліі на роднай мове. У Вільні стварыў новае выдавецтва. Апошняя выдадзеная ім кніга – «Апостал».

Леў Сапега (1557–1633) – палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. Прадстаўнік старажытнага роду. Нарадзіўся ў радавым маёнтку Астроўна (цяпер Бешанковіцкі раён Віцебскай вобласці). Выхоўваўся пры Нясвіжскім двары Мікалая Радзівіла Чорнага. Вучыўся ў Лейпцыгскім універсітэце. На працягу свайго жыцця займаў буйныя і самыя высокія пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім: пісар пры княскім двары, падканцлер, канцлер, віленскі ваявода, гетман ВКЛ, кіраўнік пасольства Рэчы Паспалітай. З яго імем звязана падрыхтоўка і выданне Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года, да якога ён напісаў знакамітыя прадмовы.

З імем Льва Сапегі па праве звязваецца зацвярджэнне ў айчыннай палітычнай думцы і практыцы ідэі прававой дзяржавы, вяршэнства закона. Лёс народа, грамадства, на яго думку, павінен залежаць не ад асабістай волі кіраўніка дзяржавы, князя, караля, а ад сістэмы ўлады, заснаванай на падпарадкаванні ўсіх і ўся закону. У законе ён бачыў галоўны і асноўны сродак рэгулявання адносін паміж усімі членамі і пластамі грамадства, паміж інстытутамі дзяржавы і паміж уладай і народам. Закон закліканы вызначаць для ўсякага прадстаўніка ўлады рамкі ягоных дзеянняў, за якія ён не мае права выходзіць. Фундаментальна таксама ў палітыка-прававой тэорыі Сапегі паняцце «свабода». Сутнасць свабоды ён бачыў у неадчужальных правах чалавека на асабістую годнасць, здароўе, уласнасць, бяспеку, свабодны рэлігійны і палітычны выбар і інш. Гэтыя правы, па сцвярджэнні мысляра, павінны быць замацаваны законам. Асноўная ж задача любой дзяржаўнай структуры – забеспячэнне чалавеку гарантый яго правоў, а значыць, і свабоды. Шчаслівае грамадства – гэта такое грамадства, у якім пануюць і ўладай абаронены свабода чалавека, яго неад'емныя правы.